{"id":1973,"date":"2021-11-12T15:24:48","date_gmt":"2021-11-12T15:24:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.szklo-ceramika.online\/?p=1973"},"modified":"2021-11-12T15:35:35","modified_gmt":"2021-11-12T15:35:35","slug":"fajans-ze-starozytnego-egiptu-pierwsza-w-dziejach-ludzkosci-ceramika-typu-high-tech-tajemnice-technologii-produkcji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/fajans-ze-starozytnego-egiptu-pierwsza-w-dziejach-ludzkosci-ceramika-typu-high-tech-tajemnice-technologii-produkcji\/","title":{"rendered":"Fajans ze Staro\u017cytnego Egiptu \u2013 pierwsza w dziejach ludzko\u015bci ceramika typu high-tech \u2013 tajemnice technologii produkcji"},"content":{"rendered":"
<\/div>

Studium przypadku fajansowej misy z Tell Atrib (Delta Nilu) \u2013 interdyscyplinarne podej\u015bcie do rekonstrukcji procesu technologicznego<\/strong><\/p>\n

Nie zdarza si\u0119 zbyt cz\u0119sto, \u017ceby staro\u017cytne technologie by\u0142y a\u017c tak tajemnicze oraz by badacze podj\u0119li tak szeroko zakrojone, interdyscyplinarne badania, w\u0142\u0105cznie z planami pr\u00f3by rekonstrukcji. Jeszcze pod koniec ubieg\u0142ego roku poszukuj\u0105c materia\u0142\u00f3w do innego artyku\u0142u, trafi\u0142am na publikacj\u0119 polskich naukowc\u00f3w Ma\u0142gorzaty Zaremby i Jerzego Trzci\u0144skiego pt.: “A Multiproxy Approach to the Reconstruction of an Ancient Manufacturing Technology: A Case Study of a Faience Ptolemaic Bowl from Tell Atrib (Nile Delta)”. Wiele z bada\u0144 ceramicznych znalezisk archeologicznych ogranicza si\u0119 do okre\u015blenia atrybucji, przeznaczenia. Tu trafi\u0142am na znacznie wi\u0119cej. Czym w istocie jest fajans egipski? Czemu u\u017cywa si\u0119 w stosunku do tego niezwyk\u0142ego materia\u0142u nazwy “fajans” i okre\u015blenia high-tech<\/em>? Jak to mo\u017cliwe, \u017ce materia\u0142 o takich w\u0142a\u015bciwo\u015bciach wytwarzali staro\u017cytni rzemie\u015blnicy w swoich warsztatach? W muzeach na ca\u0142ym \u015bwiecie spotkamy te charakterystyczne zielono-b\u0142\u0119kitne figurki. S\u0105 pi\u0119kne, czasaem drobniutkie, ale niezwykle detaliczne, ale tak naprawd\u0119 dopiero opis technologii wytw\u00f3rczej sprawi, \u017ce docenimy je wystarczajaco.<\/p>\n

Za rozmow\u0119 i materia\u0142y do niniejszego artyku\u0142u dzi\u0119kuj\u0119 jego autorom.<\/p>\n

Olga Nachy\u0142a<\/em><\/p>\n

Staro\u017cytny fajans: historia \u2013 sk\u0142ad \u2013 receptura produkcji \u2013 co wiemy? \u2013 co czeka na odkrycie?<\/strong><\/p>\n

\"\"
Fig. 1. R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 wyrob\u00f3w fajansowych produkowanych na przestrzeni wiek\u00f3w w Egipcie: (a) kolekcja wotywnych figurek uszebti z Okresu Nowego Pa\u0144stwa i Okresu P\u00f3\u017anego, zbiory World Museum w Liverpoolu; (b) figurka przedstawiaj\u0105ca je\u017ca kojarzonego z odrodzeniem, Okres \u015arodkowego Pa\u0144stwa, Deir el Nawahid, Egipt, wymiary 4,2 x 4,1 x 7,1 cm, Brooklyn Museum, Charles Edwin Wilbour Fund, nr kat. 65.2.1.<\/figcaption><\/figure>\n

Pierwsze wyroby fajansowe pojawi\u0142y si\u0119 w Staro\u017cytnym Egipcie ju\u017c ponad 4000 lat temu (ponad 2000 lat p.n.e.) za czas\u00f3w pierwszych dynastii faraon\u00f3w w okresie Starego Pa\u0144stwa. Ci\u0105g\u0142y rozw\u00f3j technologii produkcji tych poszukiwanych przez wszystkie warstwy spo\u0142eczne wyrob\u00f3w, trwa\u0142 a\u017c do ko\u0144ca panowania ostatnich cesarzy Okresu Rzymskiego. Tak ogromny popyt na produkty przypominaj\u0105ce b\u0142\u0119kitno fioletowy lapis lazuli<\/em> wynika\u0142 z ograniczonej dost\u0119pno\u015bci tego minera\u0142u w Egipcie, a wydobywanego w tych czasach w p\u00f3\u0142nocno wschodniej cz\u0119\u015bci dzisiejszego Afganistanu.<\/p>\n

Wyroby z lapis lazuli<\/em> by\u0142y bardzo drogie, co wymusi\u0142o rodzim\u0105 produkcj\u0119 zast\u0119pcz\u0105 \u2013 fajans. Wci\u0105\u017c rosn\u0105ce zapotrzebowanie i nowe rozwi\u0105zania doprowadzi\u0142y do opracowania metod produkcji przedmiot\u00f3w z fajansu o bardzo skomplikowanych kszta\u0142tach, kt\u00f3re spe\u0142nia\u0142y funkcje dekoracyjne, jak r\u00f3wnie\u017c s\u0142u\u017cy\u0142y jako przedmioty codziennego u\u017cytku w domach i na sto\u0142ach \u00f3wczesnych elit rz\u0105dz\u0105cych.<\/p><\/blockquote>\n

Schy\u0142ek produkcji wyrob\u00f3w fajansowych nast\u0105pi\u0142 gwa\u0142townie w Okresie Islamskim, a powody nag\u0142ego zaprzestania jej masowej produkcji s\u0105 jak dotychczas nieznane. Tajniki technologii produkcji, szczeg\u00f3lnie wyrob\u00f3w fajansowych o wysokim stopniu zaawansowania, by\u0142y pilnie strze\u017cone przez rzemie\u015blnik\u00f3w z wyspecjalizowanych warsztat\u00f3w produkuj\u0105cych g\u0142\u00f3wnie na zam\u00f3wienia mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 tylko szcz\u0105tkowe pozosta\u0142o\u015bci po warsztatach wytw\u00f3rczych, g\u0142\u00f3wnie najtrwalsze narz\u0119dzia kamienne i metalowe, pozosta\u0142o\u015bci u\u017cywanych surowc\u00f3w oraz fragmenty piec\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do przygotowania p\u00f3\u0142produkt\u00f3w i wypalania przedmiot\u00f3w. Dlatego tak trudno jest zrekonstruowa\u0107 technologi\u0119 produkcji tych wci\u0105\u017c dzi\u015b jeszcze pi\u0119knych przedmiot\u00f3w z fajansu, znajdowanych licznie podczas wykopalisk na stanowiskach archeologicznych wok\u00f3\u0142 Morza \u015ar\u00f3dziemnego, a szczeg\u00f3lnie w Egipcie wzd\u0142u\u017c Nilu od jego delty a\u017c po Sudan (Fig. 1, 2). S\u0105 jednak \u201e\u015bwiadkowie\u201d tych wydarze\u0144, kt\u00f3re dzia\u0142y si\u0119 tysi\u0105ce lat temu. \u015awiadkowie ci, to ukryte w materiale fajansowym artefakty: ziarna r\u00f3\u017cnych minera\u0142\u00f3w, stopy metali, gazy oraz \u201ezastyg\u0142e\u201d nagle procesy technologiczne widoczne w strukturze fajansu, kt\u00f3re badane przez naukowc\u00f3w \u201eprzem\u00f3wi\u0142y\u201d. Uchyli\u0142y nam, skrywane od tysi\u0119cy lat wewn\u0105trz materia\u0142u, tajniki produkcji fajansu ze staro\u017cytnego Egiptu, kt\u00f3re mo\u017cemy Wam zdradzi\u0107.<\/p>\n

\"\"
Fig. 2. Wyroby fajansowe produkowanych na przestrzeni wiek\u00f3w w Egipcie: (a) fajansowa amfora z Okresu Rzymskiego (II w. n.e.), wysoko\u015b\u0107 22,6 cm, obecnie w prywatnej kolekcji; (b) kielich w kszta\u0142cie lotosu, 3 Okres Przej\u015bciowy, rejon Tuna el-Gebel, Egipt, wysoko\u015b\u0107 14,5 cm, The Metropolitan Museum of Art, nr kat. 26.7.971.<\/figcaption><\/figure>\n

Technika wytwarzania przedmiot\u00f3w fajansowych w staro\u017cytnym Egipcie by\u0142a bardzo skomplikowana. Z tego powodu egipski fajans uwa\u017ca si\u0119 za pierwsz\u0105 ceramik\u0119 typu high-tech<\/em> w dziejach ludzko\u015bci. Staro\u017cytni Egipcjanie do wyrobu fajansu u\u017cywali mieszaniny z du\u017cym udzia\u0142em sproszkowanego kwarcu, zwanej past\u0105 krzemionkow\u0105. Jej z\u0142o\u017cony sk\u0142ad warunkowa\u0142 specyficzne w\u0142a\u015bciwo\u015bci zwi\u0105zane z konsystencj\u0105, czyli wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aniem jej komponent\u00f3w z wod\u0105.<\/p>\n

W przeciwie\u0144stwie do gliny u\u017cywanej powszechnie do produkcji ceramiki, kt\u00f3ra w po\u0142\u0105czeniu z wod\u0105 cechuje si\u0119 doskona\u0142\u0105 plastyczno\u015bci\u0105, pasta krzemionkowa takich w\u0142a\u015bciwo\u015bci nie posiada. Przy dodawaniu wody pozostaje nieplastyczna, a na skutek dzia\u0142ania si\u0142y mechanicznej (np. mieszania lub formowania) up\u0142ynnia si\u0119. Aby osi\u0105gn\u0105\u0107 plastyczno\u015b\u0107 niezb\u0119dn\u0105 w procesie formowania wyrob\u00f3w fajansowych, nale\u017ca\u0142o utrzymywa\u0107 \u015bcis\u0142y re\u017cim technologiczny podczas produkcji.<\/p><\/blockquote>\n

Te szczeg\u00f3lne w\u0142a\u015bciwo\u015bci wymusi\u0142y wypracowanie przez staro\u017cytnych egipskich rzemie\u015blnik\u00f3w innych, ani\u017celi przy wytwarzaniu ceramiki, sposob\u00f3w otrzymywania pasty o konsystencji plastycznej oraz nadawania jej dowolnego kszta\u0142tu, dekorowania reliefem, a nast\u0119pnie suszenia, glazurowania i ostatecznie wypalania tak przygotowanych wyrob\u00f3w fajansowych. Niestety mimo dekad bada\u0144, do dnia dzisiejszego nie uda\u0142o si\u0119 odtworzy\u0107 zar\u00f3wno ca\u0142ego procesu technologicznego, jak i okre\u015bli\u0107 rodzaju substancji jak\u0105 Egipcjanie dodawali w celu osi\u0105gni\u0119cia plastycznej konsystencji pasty krzemionkowej czy sposob\u00f3w formowania wyrob\u00f3w o r\u00f3\u017cnych kszta\u0142tach.<\/p>\n

Sk\u0142adniki u\u017cywane do produkcji fajansu zosta\u0142y okre\u015blone na podstawie bada\u0144 wyrob\u00f3w fajansowych po procesie wypalania. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich uleg\u0142a przeobra\u017ceniu, a niekt\u00f3re nawet ca\u0142kowitemu usuni\u0119ciu w wyniku topienia, a nast\u0119pnie parowania. Jedynie na podstawie szczeg\u00f3\u0142owych bada\u0144 mo\u017cna podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 poszukiwania \u015bladowych ilo\u015bci tych sk\u0142adnik\u00f3w, ale ich identyfikacja mo\u017ce by\u0107 trudna lub wr\u0119cz niemo\u017cliwa. Nadal zasadnicz\u0105 kwesti\u0105 jest odpowied\u017a na pytanie, kt\u00f3ry ze sk\u0142adnik\u00f3w wp\u0142ywa\u0142 na polepszenie w\u0142a\u015bciwo\u015bci plastycznych po dodaniu wody, a w konsekwencji dobrze spaja\u0142 ziarna po wysuszeniu uformowanego wyrobu.<\/p>\n

Spos\u00f3b kszta\u0142towania przedmiot\u00f3w fajansowych zmienia\u0142 si\u0119 wraz ze zmianami w technologii produkcji. U\u017cywanie form do kszta\u0142towania naczy\u0144 fajansowych by\u0142o znane ju\u017c od ko\u0144ca IV w. p.n.e. wraz z przybyciem do Egiptu Macedo\u0144czyk\u00f3w i nastania w Egipcie Okresu Hellenistycznego. Znaleziono formy wykonane z gipsu, w przeciwie\u0144stwie do form u\u017cywanych do produkcji amulet\u00f3w, kt\u00f3re zwykle wytwarzano z wypalonej gliny lub z kamienia. Ukszta\u0142towany w ten spos\u00f3b przedmiot przed lub po wypaleniu pokrywano cienk\u0105 warstw\u0105 glazury. Nadal wymaga ustalenia kwestia wypalania wyrob\u00f3w fajansowych. Twierdzi si\u0119, \u017ce w pierwszej kolejno\u015bci wst\u0119pnie wypalano uformowany rdze\u0144 przedmiotu, kt\u00f3ry w kolejnym etapie by\u0142 dekorowany, glazurowany i ponownie wypalany.<\/p>\n

Opanowanie warsztatu wytwarzania wyrob\u00f3w z fajansu by\u0142o na bardzo wysokim poziomie. Istotne przy produkcji by\u0142y wzgl\u0119dy u\u017cytkowe i estetyczne, kt\u00f3rymi kierowali si\u0119 \u00f3wcze\u015bni rzemie\u015blnicy.<\/p><\/blockquote>\n

Odpowiedzi na pytania: jaka by\u0142a kolejno\u015b\u0107 etap\u00f3w produkcji po uformowaniu oraz ile by\u0142o wypa\u0142\u00f3w, nale\u017cy poszukiwa\u0107 w szczeg\u00f3\u0142owych badaniach materia\u0142u fajansowego na poziomie mikro- i nanoskali.<\/p>\n

Apogeum technologicznych umiej\u0119tno\u015bci w produkcji skomplikowanych kszta\u0142t\u00f3w wyrob\u00f3w fajansowych osi\u0105gni\u0119to w okresie panowania w Egipcie dynastii Ptolemeuszy (od III w. do lat 30. p.n.e.). Ptolemejskie naczynia fajansowe charakteryzuj\u0105 si\u0119 nie tylko bardzo wysokim poziomem warsztatowym, ale r\u00f3wnie\u017c perfekcj\u0105 wykonania i niepowtarzalno\u015bci\u0105 dekoracji. Studia dekoracji reliefowych wykaza\u0142y, \u017ce na naczyniach nie ma dw\u00f3ch identycznych kompozycji. Tego rodzaju niepowtarzalno\u015b\u0107 mo\u017ce wyklucza\u0107 wykorzystywanie matryc lub innego rodzaju stempli. Kwesti\u0105 otwart\u0105 pozostaje wi\u0119c nadal spos\u00f3b w jaki staro\u017cytni Egipcjanie wytwarzali bogato dekorowane naczynia fajansowe z nieplastycznej pasty krzemionkowej.<\/p>\n

\"\"
Fig. 3. Lokalizacja stanowiska archeologicznego Tell Atrib (Athribis) w Delcie Nilu (Egipt) zaznaczona gwiazdk\u0105.<\/figcaption><\/figure>\n

Aby znale\u017a\u0107 odpowied\u017a na powy\u017csze pytania, rozpocz\u0119to szczeg\u00f3\u0142owe studia archeometryczne pr\u00f3bek z dekorowanych naczy\u0144 fajansowych pozyskanych podczas wykopalisk na stanowisku archeologicznym Tell Atrib zlokalizowanym w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci Delty Nilu (Fig. 3). Badania mia\u0142y na celu uzyskanie nowych danych pozwalaj\u0105cych szczeg\u00f3\u0142owo zrekonstruowa\u0107 wybrane aspekty proces\u00f3w technologicznych, jakie by\u0142y stosowane do produkcji wyrob\u00f3w fajansowych. Cel ten osi\u0105gni\u0119to dzi\u0119ki zastosowaniu uzupe\u0142niaj\u0105cych si\u0119 analiz materia\u0142u fajansowego na poziomie mikro i nano oraz komputerowej analizy obrazu.<\/p>\n

Na podstawie u\u017cytych metod analitycznych scharakteryzowano rdze\u0144 fajansowy pod wzgl\u0119dem mineralogicznym i petrograficznym oraz okre\u015blono podstawowe w\u0142a\u015bciwo\u015bci fizyczno-mechaniczne fajansu. W wyniku przeprowadzonych bada\u0144 uzyskano dane, pozwalaj\u0105ce okre\u015bli\u0107 surowce u\u017cyte do produkcji oraz ich pochodzenie. Interpretacja wynik\u00f3w pozwoli\u0142a wysun\u0105\u0107 wnioski o zastosowanych dodatkach, kt\u00f3re w zasadniczy spos\u00f3b wp\u0142yn\u0119\u0142y na procesy formowania, suszenia i wypalania wyrob\u00f3w fajansowych.<\/p><\/blockquote>\n

Analiza obrazu pozwoli\u0142a na uzyskanie po raz pierwszy na \u015bwiecie, niezwykle istotnych z punktu widzenia technologii produkcji parametr\u00f3w materia\u0142owych, takich jak sk\u0142ad granulometryczny (wielko\u015b\u0107 i zawarto\u015b\u0107 procentowa ziaren), porowato\u015b\u0107 czy stopie\u0144 zag\u0119szczenia. Analizy dostarczy\u0142y mocnych dowod\u00f3w na temat przebiegu niekt\u00f3rych proces\u00f3w technologicznych, mi\u0119dzy innymi przygotowywania pasty krzemionkowej, jej interakcji z wod\u0105, formowania wyrob\u00f3w fajansowych oraz ich suszenia, glazurowania i wypalania.<\/p>\n

Stanowisko archeologiczne Tell Atrib jako grecki o\u015brodek produkcji fajansu i \u017ar\u00f3d\u0142o cennego materia\u0142u do bada\u0144 nad technologi\u0105 jego produkcji\u00a0 <\/strong><\/p>\n

W kolekcjach muzealnych na ca\u0142ym \u015bwiecie niewiele jest przedmiot\u00f3w fajansowych o dobrze znanym miejscu pochodzenia oraz precyzyjnym datowaniu, szczeg\u00f3lnie je\u015bli chodzi o Okres Hellenistyczny w Staro\u017cytnym Egipcie. Zmian\u0119 przynios\u0142y dopiero wykopaliska polsko-egipskiej misji w Tell Atrib prowadzone nieprzerwanie od po\u0142owy lat 80. do po\u0142owy lat 90. Wykopaliska te przynios\u0142y wiele interesuj\u0105cych odkry\u0107 zwi\u0105zanych z funkcjonowaniem du\u017cego o\u015brodka handlu i produkcji w tym okresie.<\/p>\n

Stanowisko archeologiczne Tell Atrib (greckie miasto Athribis) znajduje si\u0119 w Delcie Nilu (Fig. 3). Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jest to dzielnica miasta Benha, le\u017c\u0105cego ok. 40 km na p\u00f3\u0142noc od Kairu. Historia miasta zacz\u0119\u0142a si\u0119 ju\u017c w okresie Starego Pa\u0144stwa, jednak czasy najwi\u0119kszej jego \u015bwietno\u015bci przypadaj\u0105 na Okres P\u00f3\u017any i Hellenistyczny (od VII w. do po\u0142owy I w. p.n.e.).<\/p>\n

Polsko-egipskie wykopaliska na tym obszarze rozpocz\u0105\u0142 pod koniec lat 50. XX w. prof. Kazimierz Micha\u0142owski, nestor polskiej szko\u0142y archeologicznej, a szczeg\u00f3lnie Egiptu i Nubii. P\u00f3\u017aniej kontynuowali je m.in. Barbara Ruszczyc i prof. Karol My\u015bliwiec.<\/p>\n

W trakcie wykopalisk odkryto dobrze zachowany fragment Ptolemejskiej dzielnicy z warsztatami rzemie\u015blniczymi, w kt\u00f3rych zajmowano si\u0119 produkcj\u0105 m. in. ceramiki czy figurek z terakoty. W\u015br\u00f3d pozosta\u0142o\u015bci po warsztatach odkopano m. in. narz\u0119dzia do przygotowywania surowc\u00f3w, pozosta\u0142o\u015bci pigment\u00f3w, niewypalone naczynia ceramiczne oraz liczne piece s\u0142u\u017c\u0105ce do wypa\u0142u ceramiki i terakoty.<\/p><\/blockquote>\n

Niezaburzone sekwencje warstw archeologicznych oraz liczne monety bite przez poszczeg\u00f3lnych w\u0142adc\u00f3w dynastii Ptolemeuszy pozwoli\u0142y na bardzo precyzyjne okre\u015blenie wieku poszczeg\u00f3lnych znalezisk.<\/p>\n

Forma prostej, cz\u0119sto zdobionej misy by\u0142a od wiek\u00f3w obecna i u\u017cywana nie tylko w Staro\u017cytnym Egipcie, ale r\u00f3wnie\u017c w innych kulturach. Jej kszta\u0142t i wielko\u015b\u0107 (od kilkunastu do ponad 20 centymetr\u00f3w) wynika\u0142a z potrzeb u\u017cytkowych. Z czasem misy takie stawa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c popularne w\u015br\u00f3d wy\u017cszych warstw spo\u0142ecznych, zyskuj\u0105c dekoracje i inne cechy u\u017cytkowe. Misy fajansowe z okresu Ptolemejskiego nale\u017c\u0105 r\u00f3wnie\u017c do takich prostych przedmiot\u00f3w, ale z powodu r\u00f3\u017cnorodnych zdobie\u0144, m. in. pi\u0119knych relief\u00f3w, technologia ich produkcji by\u0142a bardzo skomplikowana i owiana tajemnic\u0105. Dlatego tego typu misy zosta\u0142y wytypowane do szczeg\u00f3\u0142owych bada\u0144.<\/p>\n

Analizowany obiekt stanowi fragment misy o najpopularniejszym kszta\u0142cie tamtego okresu. Misa, z kt\u00f3rej pochodzi fragment mia\u0142a ok. 18 cm \u015brednicy i wysoko\u015b\u0107 ok. 10 cm. Z obu stron pokryta jest reliefow\u0105 dekoracj\u0105 o z\u0142o\u017conej tematyce. Mo\u017cemy zaobserwowa\u0107 postacie wojownik\u00f3w, zwierz\u0105t (np. gryf\u00f3w czy s\u0142oni), motywy ro\u015blinne typowe dla kultury egipskiej, tj. li\u015bcie lotosu i palm oraz motywy geometryczne (Fig. 4). Ca\u0142o\u015b\u0107 misy pokryta by\u0142a zielono-niebiesk\u0105 glazur\u0105, kt\u00f3ra efektownie podkre\u015bla\u0142a reliefow\u0105 dekoracj\u0119 o nieco ciemniejszym odcieniu.<\/p>\n

\"\"
Fig. 4. Hemisferyczne misy fajansowe znalezione w Tell Atrib: (a)\u2013(c) fragmenty analizowanej misy, (d) i (e) fragmenty podobnej misy. (a) fragmenty misy, (b) reliefowa dekoracja (szkic), (c) zrekonstruowany fragment kszta\u0142tu misy, (d) reliefowa dekoracja wewn\u0105trz misy (szkic), (e) zrekonstruowany kszta\u0142t misy wraz z fragmentem reliefowej dekoracji zdobi\u0105cej zewn\u0119trzn\u0105 powierzchni\u0119 misy.<\/figcaption><\/figure>\n

Egipski fajans: staro\u017cytna technologia – wsp\u00f3\u0142czesne problemy badawcze <\/strong><\/p>\n

W literaturze dotycz\u0105cej technologii produkcji fajansu, szczeg\u00f3lnie z okresu Ptolemejskiego istnieje wiele luk oraz niepotwierdzonych hipotez. W\u0142a\u015bciwie ka\u017cdy etap produkcji fajansu skrywa jeszcze jakie\u015b tajemnice. Pierwszy problem stanowi \u017ar\u00f3d\u0142o pochodzenia kwarcu, czyli podstawowego surowca do produkcji fajansu. Precyzyjne okre\u015blenie miejsca pochodzenia kwarcu mo\u017ce rzuci\u0107 nowe \u015bwiat\u0142o na metody jego pozyskiwania i przetwarzania.<\/p>\n

Kolejn\u0105 kwesti\u0105, kt\u00f3ra pozostaje tematem dyskusji w\u015br\u00f3d badaczy, jest spos\u00f3b przygotowania pasty krzemionkowej, w tym dodatk\u00f3w nadaj\u0105cych jej plastyczno\u015b\u0107.<\/p>\n

Istniej\u0105 hipotezy na temat dodatk\u00f3w gliny lub substancji organicznej. Nie zosta\u0142y one jednak do tej pory potwierdzone.<\/p><\/blockquote>\n

Je\u017celi zosta\u0142y zastosowane takie dodatki, to mimo wypalenia fajansu w wysokiej temperaturze szczeg\u00f3\u0142owe badania sk\u0142adu chemicznego oraz analizy strukturalno-teksturalne mog\u0105 wreszcie da\u0107 odpowied\u017a na pytanie, co nadawa\u0142o pa\u015bcie plastyczno\u015b\u0107.<\/p>\n

Z obecno\u015bci\u0105 spoiwa organicznego i mineralnego w pa\u015bcie krzemionkowej wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce kwestia formowania przedmiot\u00f3w fajansowych i ich reliefowego dekorowania. Do tej pory na \u017cadnym stanowisku archeologicznym nie zosta\u0142y odkryte formy, kt\u00f3re s\u0142u\u017cy\u0142yby do produkcji mis. Hipotezy m\u00f3wi\u0105ce o zastosowaniu do produkcji form zwi\u0105zane s\u0105 z makroskopowo widocznymi \u015bladami \u0142\u0105czenia dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci wyrob\u00f3w. Odpowied\u017a na pytanie: czy i jakie formy stosowano do produkcji mis, a tak\u017ce metoda wykonania dekoracji, kryje si\u0119 w analizach mikrostruktur i mikrotekstur uformowanego materia\u0142u fajansowego.<\/p>\n

Ze wzgl\u0119du na bardzo niewielk\u0105 liczb\u0119 zachowanych warsztat\u00f3w wraz z resztkami piec\u00f3w, trudno jest okre\u015bli\u0107 warunki wypalania przedmiot\u00f3w fajansowych.<\/p><\/blockquote>\n

Czysty kwarc ma bardzo wysok\u0105 temperatur\u0119 topnienia, kt\u00f3ra po zastosowaniu w sk\u0142adzie materia\u0142u topnik\u00f3w, ulega obni\u017ceniu. Szczeg\u00f3\u0142owe analizy sk\u0142adu chemicznego, mineralnego oraz analizy mikrostruktury fajansowego rdzenia i glazury pozwalaj\u0105 nie tylko na precyzyjne okre\u015blenie temperatury wypa\u0142u dzi\u0119ki tzw. geotermometrom, ale r\u00f3wnie\u017c warunk\u00f3w panuj\u0105cych w piecu oraz stosowanej liczby wypa\u0142\u00f3w dla przygotowanych wyrob\u00f3w.<\/p>\n

Badania nad rekonstrukcj\u0105 technologii produkcji: u\u017cyte metody \u2013 najciekawsze rezultaty \u2013 niespodziewane wyniki<\/strong><\/p>\n

Dzi\u0119ki zastosowaniu wielop\u0142aszczyznowych oraz uzupe\u0142niaj\u0105cych si\u0119 technik preparatyki i bada\u0144 od makro- przez mezo- do mikro-, a nawet nanoskali, uda\u0142o si\u0119 odkry\u0107 i potwierdzi\u0107 ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 wiele tajemnic ukrytych w fajansowej materii. Wykonano obserwacje pod mikroskopem cyfrowym i optycznym oraz w Skaningowym Mikroskopie Elektronowym, przeprowadzono analizy sk\u0142adu pierwiastkowego z zastosowaniem spektroskopii energii promieniowania rentgenowskiego, okre\u015blono sk\u0142ad mineralny i petrograficzny na podstawie analizy rentgenostrukturalnej i sk\u0142ad gaz\u00f3w na podstawie Symultanicznej Analizy Termicznej: termograwimetrii i kalorymetrii r\u00f3\u017cnicowej po\u0142\u0105czonej z analiz\u0105 gazu z zastosowaniem spektrometrii w podczerwieni z transformacj\u0105 Fouriera na podstawie kwadrupolowego spektrometru masowego oraz wyznaczono parametry fizyczne i wytrzyma\u0142o\u015bciowe na podstawie komputerowej analizy obrazu i metod bezpo\u015brednich. Wyniki niekt\u00f3rych z tych bada\u0144, czasami bardzo skomplikowanych i o interdyscyplinarnym charakterze przestawiamy poni\u017cej.<\/p>\n

W glazurze widoczne s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci po zawiesinie do glazurowania, najcz\u0119\u015bciej stopy o owalnych, rzadziej nieregularnych kszta\u0142tach (Fig. 5). S\u0105 to stopy bogate w metale (Pb, Fe, Cu), pierwiastki alkaliczne (Na, Mg, Al, Ca), a tak\u017ce w\u0119giel, fosfor, chlor i siark\u0119. S\u0105 to resztki nieprzereagowanych substrat\u00f3w zawiesiny naniesionej na rdze\u0144 metod\u0105 aplikacji, kt\u00f3re skoncentrowa\u0142y si\u0119 podczas wypa\u0142u i zastyg\u0142y po sch\u0142odzeniu. Na podstawie analizy sk\u0142adu takich stop\u00f3w mo\u017cliwe jest dok\u0142adne ustalenie temperatury wypalania i tempa ch\u0142odzenia.<\/p>\n

\"\"
Fig. 5. Struktura materia\u0142u fajansowej misy obserwowana w Skaningowym Mikroskopie Elektronowym (SEM). Cienka warstwa glazury z licznymi porami pogazowymi i sieci\u0105 sp\u0119ka\u0144 \u2013 kanalik\u00f3w (zaznaczone bia\u0142ymi strza\u0142kami). Na pograniczu warstwy glazury i rdzenia pozosta\u0142o\u015bci metalicznych stop\u00f3w o owalnym kszta\u0142cie (zaznaczone czarnymi strza\u0142kami). Przerywan\u0105 lini\u0105 zaznaczono granic\u0119 mi\u0119dzy warstw\u0105 glazury i warstw\u0105 rdzenia. W rdzeniu fajansowej misy bia\u0142ymi strza\u0142kami wskazano ostrokraw\u0119dziste ziarna kwarcu oraz owalny por.<\/figcaption><\/figure>\n

Pogazowe p\u0119cherzyki obserwowane w warstwie glazury pochodz\u0105 z gazu uwi\u0119zionego mi\u0119dzy cz\u0105steczkami proszku w zawiesinie do glazurowania (Fig. 6a). Podczas topnienia, niekt\u00f3re p\u0119cherzyki w szkliwie po wydostaniu si\u0119 na powierzchni\u0119 utworzy\u0142y zag\u0142\u0119bienia znane jako pin-holes<\/em>. Obserwowana w glazurze sie\u0107 kanalik\u00f3w powsta\u0142a na etapie wypalania misy (Fig. 5). Ich powstawanie zwi\u0105zane jest z r\u00f3\u017cn\u0105 rozszerzalno\u015bci\u0105 ciepln\u0105 rdzenia i glazury. Wsp\u00f3\u0142czynnik rozszerzalno\u015bci cieplnej warstwy dla glazury jest wy\u017cszy ni\u017c dla warstwy rdzenia. Je\u015bli podczas stygni\u0119cia glazura ma wi\u0119kszy skurcz ni\u017c rdze\u0144, powstaj\u0105 w niej napr\u0119\u017cenia rozci\u0105gaj\u0105ce. Du\u017ce warto\u015bci napr\u0119\u017ce\u0144 spowodowa\u0142y powstawanie p\u0119kni\u0119\u0107 w glazurze.<\/p>\n

Powsta\u0142a sie\u0107 paj\u0119czych sp\u0119ka\u0144 penetruj\u0105cych glazur\u0119 podobna jest do obserwowanej na glazurowanej ceramice, gdzie nosi nazw\u0119 crazing<\/em>.<\/p><\/blockquote>\n

Z\u0142o\u017cony sk\u0142ad chemiczny stop\u00f3w z rdzenia wskazuje, \u017ce przed wypaleniem dodatki zawiera\u0142y du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 minera\u0142\u00f3w ilastych, np. pochodz\u0105cych z gliny nilowej. Stwierdzono obecno\u015b\u0107 minera\u0142\u00f3w ilastych, co \u015bwiadczy o wykorzystywaniu dodatku gliny do polepszania w\u0142a\u015bciwo\u015bci plastycznych pasty krzemionkowej na etapie formowania. Taki dodatek r\u00f3wnie\u017c po wyschni\u0119ciu uformowanego wyrobu poprawia\u0142 jego trwa\u0142o\u015b\u0107 i twardo\u015b\u0107. Fakt stosowania gliny w celu wzmocnienia wi\u0119zi pomi\u0119dzy ziarnami mo\u017ce wskazywa\u0107 na potrzeb\u0119 tylko jednego wypa\u0142u. Natomiast zachowane blaszki minera\u0142\u00f3w ilastych mog\u0105 pom\u00f3c w wyznaczeniu temperatury wypa\u0142u.<\/p>\n

W rdzeniu wyst\u0119puj\u0105 pozosta\u0142o\u015bci po procesie wypalania w formie wyd\u0142u\u017conych w\u0119glowo-krzemowych tasiemek. Ich d\u0142ugo\u015b\u0107 wynosi maksymalnie kilkaset \u00b5m, a szeroko\u015b\u0107 nie przekracza 10 \u00b5m. Wst\u0105\u017cki zawieraj\u0105 przede wszystkim w\u0119giel i krzem. Struktury te powsta\u0142y w wyniku syntezy gazowych produkt\u00f3w spalania substancji organicznej i mineralnej. Ich obecno\u015b\u0107 dowodzi, \u017ce stosowano dodatek organiczny do pasty krzemionkowej. Po wypaleniu substancja organiczna znika\u0142a z por\u00f3w, a przedmiot zyskiwa\u0142 wysok\u0105 porowato\u015b\u0107 i stawa\u0142 si\u0119 bardzo lekki. Aby okre\u015bli\u0107 jaka substancja organiczna by\u0142a lepiszczem u\u017cywanym przy produkcji fajansu, nale\u017cy dok\u0142adnie zbada\u0107 te struktury. Dodatkowe informacje o produktach spalania uzyskano z analizy wydzielanych gaz\u00f3w w trakcie wykonywanej Symultanicznej Analizy Termicznej, ale nie da\u0142y jeszcze pe\u0142nej odpowiedzi na to pytanie.<\/p>\n

\"\"
Fig. 6. Warstwowana struktura misy fajansowej obserwowana przy u\u017cyciu mikroskopu optycznego i cyfrowego: (a) fragment powierzchni fajansowej misy. W prawej g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci fotografii widoczna warstwa niebieskiej glazury z zaznaczonymi porami (bia\u0142a strza\u0142ka), poni\u017cej cz\u0119\u015bciowo ods\u0142oni\u0119ta warstwa po\u015brednia o znacznie wi\u0119kszej liczbie por\u00f3w (bia\u0142a strza\u0142ka) oraz poni\u017cej warstwa rdzenia; (b) fragment \u015bwie\u017cego prze\u0142amu misy z widoczn\u0105 warstw\u0105 glazury, reliefem wype\u0142nionym barwnikiem oraz warstw\u0105 rdzenia z eliptycznym porem; (c) fragment \u015bwie\u017cego prze\u0142amu fajansowej misy, powi\u0119kszony obszar zaznaczony czerwonym prostok\u0105tem umieszczono w prawym g\u00f3rnym rogu, wyd\u0142u\u017cone ziarna kwarcu u\u0142o\u017cone d\u0142u\u017csz\u0105 osi\u0105 r\u00f3wnolegle do powierzchni misy zaznaczono strza\u0142kami.<\/figcaption><\/figure>\n

Wyd\u0142u\u017cone i ostrokraw\u0119dziste ziarna kwarcu \u015bwiadcz\u0105 o silnym kruszeniu surowca (Fig. 5, 6c). Brak zaokr\u0105gle\u0144 wyklucza u\u017cycie jako surowca osad\u00f3w piasku z pustyni. Dobre wysortowanie wskazuje na selekcj\u0119 materia\u0142u ziarnowego do przygotowania mieszanki pasty krzemionkowej. Wyra\u017ana orientacja wyd\u0142u\u017conych ziaren jak r\u00f3wnie\u017c sp\u0142aszczenie por\u00f3w, kt\u00f3re obserwuje si\u0119 w rdzeniu \u015bwiadcz\u0105 o formowaniu materia\u0142u przez \u015bciskanie (Fig. 6b).<\/p>\n

R\u00f3\u017cne zag\u0119szczenie materia\u0142u oraz zmienna orientacja wyd\u0142u\u017conych ziaren mo\u017ce wskazywa\u0107 na formowanie przy nieruchomej dolnej, a ruchomej g\u00f3rnej formie.<\/p><\/blockquote>\n

Nier\u00f3wnomierny docisk podczas procesu formowania misy oraz jej wygi\u0119ty kszta\u0142t spowodowa\u0142 zr\u00f3\u017cnicowany stan napr\u0119\u017ce\u0144 i odkszta\u0142ce\u0144 w materiale wywo\u0142any dzia\u0142aniem si\u0142y \u015bciskaj\u0105cej i rozci\u0105gaj\u0105cej.<\/p>\n

Na podstawie multiskalowej analizy ziaren i por\u00f3w, okre\u015blono spos\u00f3b formowania misy. Do ukszta\u0142towania misy u\u017cyto formy dwucz\u0119\u015bciowej sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z cz\u0119\u015bci dolnej i g\u00f3rnej (Fig. 7). Na wewn\u0119trznej powierzchni dolnej cz\u0119\u015bci formy r\u00f3wnomiernie roz\u0142o\u017cono przygotowan\u0105 wcze\u015bniej past\u0119 krzemionkow\u0105 o konsystencji plastycznej. Nast\u0119pnie g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 formy wsuni\u0119to w doln\u0105 i przyci\u015bni\u0119to w celu zag\u0119szczenia pasty pomi\u0119dzy powierzchniami. Utrzymuj\u0105cy si\u0119 nacisk spowodowa\u0142 reorientacj\u0119 ziaren d\u0142u\u017csz\u0105 osi\u0105 prostopadle do dzia\u0142ania si\u0142y \u015bciskaj\u0105cej. Swobodny obr\u00f3t i przesuwanie ziaren umo\u017cliwi\u0142a du\u017ca porowato\u015b\u0107 o\u015brodka, p\u0142yn wymieszany z mineralnymi i organicznymi substancjami wi\u0105\u017c\u0105cymi, kt\u00f3re wype\u0142nia\u0142y przestrze\u0144 porow\u0105 oraz ci\u015bnienie p\u0142ynu w porach. P\u0142yn dzi\u0119ki dodatkom spajaj\u0105cym mia\u0142 podwy\u017cszon\u0105 lepko\u015b\u0107, co zwi\u0119kszy\u0142o kohezj\u0119 pomi\u0119dzy ziarnami i zmniejszy\u0142o tarcie oraz u\u0142atwi\u0142o plastyczne deformacje pasty. Rozk\u0142ad napr\u0119\u017ce\u0144 zmienia\u0142 si\u0119 podczas formowania misy, wzd\u0142u\u017c jak i w poprzek warstwy pasty. Zmiany stanu napr\u0119\u017ce\u0144 zwi\u0105zane s\u0105 z kszta\u0142tem misy.<\/p>\n

\"\"
Fig. 7. Model procesu formowania hemisferycznej fajansowej misy reliefowo dekorowanej, zrekonstruowany na podstawie analiz strukturalnych materia\u0142u fajansowego (Okres Ptolemejski).<\/figcaption><\/figure>\n

Analiza wynik\u00f3w bada\u0144 pozwoli\u0142a okre\u015bli\u0107 precyzyjnie zakres temperatury, w kt\u00f3rym dosz\u0142o do wypalenia misy (Fig. 8). W tym celu wykorzystano nast\u0119puj\u0105ce dane: fazy krystaliczne zidentyfikowane pod mikroskopem polaryzacyjnym, 2) fazy krystaliczne i stopy zidentyfikowane w skaningowym mikroskopie elektronowym i w analizie rentgenostrukturalnej, 3) gazy zidentyfikowane w symultanicznej analizie termicznej. Na tej podstawie stwierdzono, \u017ce temperatura wypalania nie by\u0142a ni\u017csza ni\u017c 1050\u00b0C i nie wy\u017csza ni\u017c 1150\u00b0C. Przedzia\u0142 temperatury okre\u015blono dla faz krystalicznych z glazury i rdzenia, co dodatkowo potwierdza fakt zastosowania tylko jednego wypa\u0142u.<\/p>\n

\"\"
Fig. 8. Rekonstrukcja temperatury i warunk\u00f3w wypalania fajansowej misy. Wska\u017aniki temperatury zaprezentowano na fotografiach po prawej stronie (indeksy a-d): (a) \u2013 krystalizacja bindheimitu ze stopu Pb-Sb, (b) \u2013 prawie ca\u0142kowite stopienie ziarna skalenia sodowego (albitu), (c) \u2013 nienaruszona struktura ziarna skalenia potasowego (mikroklinu), (d) \u2013 cz\u0119\u015bciowy rozk\u0142ad i utlenienie minera\u0142\u00f3w \u017celaza.<\/figcaption><\/figure>\n

Co \u201ezeznali niemi \u015bwiadkowie\u201d o materiale fajansowym, czyli co zosta\u0142o ju\u017c odkryte o technologii produkcji dzi\u0119ki wykonanym badaniom<\/strong><\/p>\n

Wieloaspektowa analiza fajansowej misy pozwoli\u0142a zrekonstruowa\u0107 wiele etap\u00f3w staro\u017cytnej technologii produkcji. Okre\u015blono przydatno\u015b\u0107 u\u017cytych metod do rozwi\u0105zywania takich problem\u00f3w badawczych. Zastosowanie nowoczesnych metod pozwoli\u0142o wyci\u0105gn\u0105\u0107 istotne wnioski dotycz\u0105ce technologii proces\u00f3w produkcji:<\/p>\n

    \n
  1. podstawowym surowcem wykorzystywanym do produkcji misy by\u0142 czysty, dobrej jako\u015bci kwarc. \u0179r\u00f3d\u0142em kwarcu mog\u0142y by\u0107 ska\u0142y magmowe z Pustyni Wschodniej, np. \u017cy\u0142y bogate w ten minera\u0142. Niemal ca\u0142kowity brak ziaren obtoczonych lub ich fragment\u00f3w, wyklucza u\u017cycie piasku, np. pochodzenia eolicznego czy rzecznego,<\/li>\n
  2. wyst\u0119powanie ostrokraw\u0119dzistych, cz\u0119sto wyd\u0142u\u017conych, ziaren kwarcu o r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci, g\u0142\u00f3wnie od bardzo drobnych do \u015brednich (0,002\u20120,2 mm), \u015bwiadczy o dok\u0142adnym i przemy\u015blanym przygotowaniu mieszanki ziaren jako g\u0142\u00f3wnego sk\u0142adnika pasty krzemionkowej. G\u00f3rna granica wielko\u015bci 0,2 mm \u015bwiadczy o zastosowaniu jakiego\u015b sposobu selekcji materia\u0142u ziarnowego. Wi\u0119ksze bry\u0142y surowca wst\u0119pnie by\u0142y kruszone twardym narz\u0119dziem kamiennym, a nast\u0119pnie rozcierane na drobny proszek,<\/li>\n
  3. w celu uzyskania plastycznej pasty krzemionkowej na etapie formowania, a tak\u017ce trwa\u0142o\u015bci przedmiotu po uformowaniu i wyschni\u0119ciu, zastosowano dodatek minera\u0142\u00f3w ilastych oraz spoiwa organicznego,<\/li>\n
  4. orientacja wyd\u0142u\u017conych ziaren kwarcu oraz owalnych i sp\u0142aszczonych por\u00f3w wskazuje, \u017ce do produkcji misy zastosowano metod\u0119 formowania przez \u015bciskanie pasty krzemionkowej w dwucz\u0119\u015bciowej formie,<\/li>\n
  5. zastosowanie tylko jednego wypa\u0142u mo\u017cliwe by\u0142o dzi\u0119ki u\u017cyciu spoiwa organicznego i mineralnego, kt\u00f3re usztywni\u0142o szkielet misy przy formowaniu i po wyschni\u0119ciu oraz pozwoli\u0142o na na\u0142o\u017cenie zawiesiny do glazurowania bez ryzyka deformacji naczynia,<\/li>\n
  6. glazur\u0119 na niebieski kolor barwi\u0142a mied\u017a. \u0179r\u00f3d\u0142em miedzi w glazurze by\u0142 syntetyczny pigment w postaci minera\u0142u cuprorivaite<\/em> (CaCuSi4<\/sub>O10<\/sub>) znany powszechnie w literaturze pod nazw\u0105 B\u0142\u0119kitu Egipskiego (Egyptian Blue)<\/em>,<\/li>\n
  7. do glazurowania misy zastosowano metod\u0119 aplikacji z u\u017cyciem precyzyjnych narz\u0119dzi do malowania,<\/li>\n
  8. wypalanie misy nast\u0105pi\u0142o w temperaturze powy\u017cej 1000\u00b0C, ale nie przekraczaj\u0105cej 1200\u00b0C, najprawdopodobniej za\u015b w przedziale 1050\u20121150\u00b0C. Charakter widocznych zmian fazowych \u015bwiadczy o kr\u00f3tkim czasie oddzia\u0142ywania tak wysokich temperatur,<\/li>\n
  9. w piecu podczas procesu wypalania panowa\u0142a atmosfera utleniaj\u0105ca. \u015awiadczy o tym spos\u00f3b spalania dodatku organicznego oraz barwa zwi\u0105zk\u00f3w zawartych w glazurze i rdzeniu<\/li>\n<\/ol>\n

    Spos\u00f3b przygotowania surowc\u00f3w oraz dob\u00f3r dodatk\u00f3w na ka\u017cdym etapie produkcji \u015bwiadczy o wykorzystaniu do\u015bwiadczenia i wiedzy technologicznej z wielu rodzaj\u00f3w rzemios\u0142 artystycznych i warsztat\u00f3w wytw\u00f3rczych. Potwierdza to pogl\u0105d, \u017ce fajansowe wyroby z athribia\u0144skich warsztat\u00f3w w Okresie Ptolemejskim mo\u017cna uzna\u0107 za pierwsz\u0105 na \u015bwiecie ceramik\u0119 typu high tech<\/em>.<\/p>\n

    Czy egipski fajans jest fajansem? Geneza nazwy oraz jej zasadno\u015b\u0107 w \u015bwietle bada\u0144 archeologiczno-materia\u0142oznawczych.<\/strong><\/p>\n

    Staro\u017cytni Egipcjanie okre\u015blali fajans terminem THnt<\/em>, co oznacza\u0142o b\u0142yszcz\u0105cy, po\u0142yskuj\u0105cy. Okre\u015blenie fajans stosowane dla glazurowanych wyrob\u00f3w z pasty krzemionkowej zwi\u0105zane jest z wczesnymi podr\u00f3\u017cnikami przybywaj\u0105cymi do Egiptu, kt\u00f3rym wyroby fajansowe skojarzy\u0142y si\u0119 z ceramik\u0105 produkowan\u0105 w Faenza we W\u0142oszech.<\/p>\n

    Z punktu widzenia materia\u0142oznawstwa egipski fajans jest glazurowan\u0105 ceramik\u0105 krzemionkow\u0105.<\/p><\/blockquote>\n

    Egipski fajans \u2013 czym zas\u0142u\u017cy\u0142 sobie na miano pierwszej ceramiki hi-tech<\/em> w dziejach cz\u0142owieka?<\/strong><\/p>\n

    Poniewa\u017c czysty materia\u0142 kwarcowy charakteryzuje si\u0119 w\u0142a\u015bciwo\u015bciami tiksotropowymi, tj. przy dodawaniu wody pocz\u0105tkowo jest nieplastyczny, a na skutek dzia\u0142ania si\u0142y mechanicznej (np. mieszania lub formowania) up\u0142ynnia si\u0119. Niemo\u017cliwe jest wi\u0119c jego formowanie tak, jak tradycyjnej ceramiki wykonanej z hydrofilnej gliny.<\/p>\n

    Jednak pomys\u0142owo\u015b\u0107 egipskich rzemie\u015blnik\u00f3w wytwarzaj\u0105cych fajans za pomoc\u0105 tajemniczych dodatk\u00f3w pozwoli\u0142a na nadawanie pa\u015bcie krzemionkowej skomplikowanych kszta\u0142t\u00f3w i efektownych dekoracji. Z tego wzgl\u0119du badacze okre\u015blaj\u0105 egipski fajans jako pierwsz\u0105 w dziejach ludzko\u015bci ceramik\u0119 typu high-tech<\/em>.<\/p><\/blockquote>\n

    Zastosowanie pasty krzemionkowej do produkcji ceramiki wi\u0105za\u0142o si\u0119 z uzyskaniem wyrobu o znacznie wi\u0119kszej porowato\u015bci, a zatem du\u017co l\u017cejszego ni\u017c analogiczna forma wykonana z gliny. Dodatkowo pasta krzemionkowa po wypaleniu mia\u0142a bia\u0142y kolor. To pozwala\u0142o na\u0142o\u017cy\u0107 na takie t\u0142o glazur\u0119 i reliefy w dowolnym kolorze i uzyska\u0107 wielobarwne kompozycje. Taka w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 fajansowych wyrob\u00f3w dawa\u0142a r\u00f3wnie\u017c przewag\u0119 nad ceramik\u0105 tradycyjn\u0105, kt\u00f3ra po wypaleniu uzyskiwa\u0142a r\u00f3\u017cne odcienie barwy czerwonej. Dopiero ceramika z gliny kaolinitowej po wypaleniu charakteryzowa\u0142a si\u0119 \u015bnie\u017cnobia\u0142\u0105 barw\u0105, ale w Staro\u017cytnym Egipcie nie by\u0142a znana i stosowana. Stosowano jedynie coraz wi\u0119kszy dodatek gliny marglowej, powoduj\u0105cy znaczne rozja\u015bnienie czerwonej barwy, ale stwarzaj\u0105cy te\u017c du\u017ce problemy z wypalaniem. Takie w\u0142a\u015bciwo\u015bci wyrobu zadecydowa\u0142y o przewadze ceramiki krzemionkowej produkowanej przez wiele stuleci i jej popularno\u015bci w\u015br\u00f3d u\u017cytkownik\u00f3w.<\/p>\n

    Czy da si\u0119 zrekonstruowa\u0107 wyroby fajansowe wg staro\u017cytnej receptury?<\/strong><\/p>\n

    \"\"
    Fig. 9. Surowiec kwarcowy do rekonstrukcji technologii produkcji fajansowych mis: (a) kopalnia kwarcu \u201eStanis\u0142aw\u201d w G\u00f3rach Izerskich, Dolny \u015al\u0105sk; (b) fragment \u017cy\u0142y kwarcowej wydobywanej na potrzeby przemys\u0142u szklarskiego, prostok\u0105tem o przerywanych bia\u0142ych liniach zaznaczono miejsce pobrania kwarcu, strza\u0142k\u0105 wskazano bry\u0142\u0119 kwarcu.<\/figcaption><\/figure>\n

    Zesp\u00f3\u0142 naukowc\u00f3w z Uniwersytetu Kardyna\u0142a Stefana Wyszy\u0144skiego realizuj\u0105cy projekt pt. \u201eTechnologia produkcji wyrob\u00f3w fajansowych w Egipcie okresu ptolemejskiego w \u015bwietle bada\u0144 archeologicznych i archeometrycznych\u201d<\/em> grant nr 2017\/27\/N\/HS3\/02464 wsp\u00f3\u0142finansowany przez Narodowe Centrum Nauki, podejmie pr\u00f3b\u0119 rekonstrukcji fajansowej misy dekorowanej reliefowo. W tym celu zosta\u0142y ju\u017c podj\u0119te prace przygotowawcze. Trwaj\u0105 poszukiwania \u017cy\u0142y kwarcowej, z kt\u00f3rej b\u0119dzie mo\u017cna wykorzysta\u0107 kwarc jako surowiec do przygotowania pasty krzemionkowej. Jednym z kandydat\u00f3w jest kopalnia Stanis\u0142aw na Dolnym \u015al\u0105sku, sk\u0105d wydobywano bardzo czysty kwarc dla hut szk\u0142a (Fig. 9). Potrzebne do rekonstrukcji minera\u0142y, m. in. mied\u017a i o\u0142\u00f3w, zostan\u0105 pozyskane z kopal\u0144 G\u00f3rnego \u015al\u0105ska.<\/p>\n

    Z gliny zostanie wyprodukowana i wypalona replika misy fajansowej. Do tego celu planuje si\u0119 u\u017cy\u0107 osady wi\u015blanej mady rzecznej podobnej w charakterze do gliny nilowej. Na podstawie repliki zostanie przygotowana dolna i g\u00f3rna forma misy fajansowej.<\/p><\/blockquote>\n

    Nast\u0119pnie rozkruszony i roztarty do odpowiednich rozmiar\u00f3w ziaren kwarc po po\u0142\u0105czeniu z innymi dodatkami wg wcze\u015bniej przygotowanej receptury i do\u015bwiadczalnych eksperyment\u00f3w utworzy past\u0119 krzemionkow\u0105 o konsystencji plastycznej. Po uformowaniu i wysuszeniu naczynia, nast\u0105pi pokrycie powierzchni i relief\u00f3w zawiesin\u0105 do glazurowania. Tak przygotowana misa zostanie wypalona w piecu elektrycznym do wypalania ceramiki o kontrolowanej temperaturze i atmosferze. Po wypaleniu, misa zostanie przebadana takimi samymi metodami jak staro\u017cytny fajans egipski, a wyniki por\u00f3wnane z wynikami otrzymanymi dla oryginalnego materia\u0142u.<\/p>\n

     <\/p>\n

    Artyku\u0142 w skr\u00f3conej wersji dost\u0119pny jest tak\u017ce w czasopi\u015bmie “Szk\u0142o i Ceramika” nr 3\/2021.<\/em><\/p>\n

    <\/div>
    \n \n \"Fb-Button\"\n <\/a>\n <\/div>
    <\/fb:like><\/div>
    <\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Studium przypadku fajansowej misy z Tell Atrib (Delta Nilu) \u2013 interdyscyplinarne podej\u015bcie do rekonstrukcji procesu technologicznego Nie zdarza si\u0119 zbyt… <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":1986,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[21,110,85,200,23,66],"tags":[466,464,465,470,286,287,471,462,282,469,463,468,467],"class_list":["post-1973","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ceramika","category-historia","category-nauka","category-rzemioslo","category-swiat","category-technologie","tag-ancient-egypt","tag-archeologia","tag-archeology","tag-ceramika-kwarcowa","tag-egipt","tag-egypt","tag-egyptian-blue","tag-egyptian-fience","tag-fajans-egipski","tag-kwarc","tag-lapis-lazuli","tag-misa","tag-starozytny-egipt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1973","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1973"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1973\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1999,"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1973\/revisions\/1999"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1986"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1973"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1973"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.szklo-ceramika.online\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1973"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}